Emre
New member
Dönence Otizmi Tetikler mi? Forumda Dolaşan O Meşhur İddianın Peşine Düştüm
Evde bebek olunca insanın Google'la ilişkisi de değişiyor. Önceden “En iyi kahve makinesi hangisi?” diye aratırken, bebek doğunca “Bebek üç saniye tavana baktı, bu normal mi?” seviyesine terfi ediyorsunuz. Bir de beşik dönencesi satın aldıysanız işler iyice karışıyor. Renkli oyuncaklar dönüyor, müzik çalıyor, bebek bakıyor… Derken bir yerden şu cümle çıkıyor:
“Dönence otizmi tetikliyormuş.”
İşte o anda evdeki herkes dönenceye bilimsel suçlu muamelesi yapmaya başlıyor.
Ben de bu konuyu araştırırken özellikle forumlarda aynı endişenin tekrar tekrar sorulduğunu gördüm. Kimi ebeveyn “Doktorumuz önermedi” diyor, kimi “Biz kullandık, hiçbir şey olmadı” diyor, kimi de dönenceyi sabit bırakıp kendince orta yolu buluyor. Ancak kişisel deneyimlerin yanında bilimsel kanıtın ne söylediğini ayırmak gerekiyor.
Kısa cevap şu: Bebek dönencesinin otizmi tetiklediğini gösteren güvenilir bilimsel bir kanıt bulunmuyor. Dönenceyle ilgili asıl mesele otizmden çok, kullanım şekli, güvenlik, bebeğin yaşına uygunluk ve oyuncağın bebeğin gelişimini destekleyen etkinliklerin yerini alıp almaması.
Üstelik burada önemli bir ayrım var: “Bebek hareket eden bir nesneye bakıyor” ile “hareket eden bir nesne otizme neden oluyor” aynı şey değil.
Dönence Neden Bir Anda “Otizm Şüphelisi” Oldu?
Bu iddianın internette yayılmasının ilginç bir nedeni var. Otizmle ilgili bazı erken belirtiler arasında tekrarlayıcı davranışlar, belirli görsel uyaranlara yoğun ilgi ve sosyal iletişimde farklılıklar bulunabiliyor. Bazı bebeklerin dönen nesnelere uzun süre bakması da ebeveynlerin dikkatini çekebiliyor.
Burada çok kolay bir mantık hatası ortaya çıkıyor:
“Otizmli bazı çocuklar dönen nesnelere ilgi gösterebilir.”
Buradan:
“Dönen nesne çocuğu otizmli yapar.”
sonucuna geçmek bilimsel açıdan doğru değil.
Forumlarda da yıllardır benzer yorumların dolaştığı görülüyor. Örneğin bazı ebeveynler dönencenin otizme neden olduğunu doktorlarından duyduklarını yazarken, başka ebeveynler aynı oyuncağı kullandıklarını ve çocuklarının bundan keyif aldığını anlatıyor. Mutlu Bebekleriz+1
Fakat kişisel deneyimlerin hiçbiri tek başına nedensellik kanıtı değildir.
Çünkü bilimde “önce oldu, sonra oldu” demekle “buna sebep oldu” demek arasında kocaman bir uçurum vardır.
Otizm Bir Oyuncaktan İbaret Değil
Otizm spektrum bozukluğu, tek bir oyuncakla, tek bir davranışla veya tek bir çevresel uyaranla açıklanabilecek kadar basit bir durum değildir.
Güncel bilimsel yaklaşım, otizmin çok faktörlü bir nörogelişimsel durum olduğunu ortaya koyuyor. Genetik ve biyolojik etkenlerin yanı sıra bazı gelişimsel ve çevresel faktörlerin rol oynayabileceği düşünülüyor. CDC de otizm için tek bir neden bulunmadığını ve çeşitli genetik, biyolojik ve çevresel faktörlerin rol oynayabileceğini belirtiyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri
Bu nedenle bebeğin beşiğinin üzerine küçük bir fil, ayıcık veya yıldız asılmasıyla otizmin ortaya çıkacağını söylemek bilimsel olarak desteklenmiş bir açıklama değil.
Hatta işin komik tarafı şu: Bebekler zaten hareket eden şeyleri seviyor.
Perde sallanıyor, vantilatör dönüyor, çamaşır makinesi çalışıyor, annenin saçları hareket ediyor…
Bebek: “İlginç.”
Ebeveyn: “Acaba neden buna bakıyor?”
İnternet: “ACİL ARAŞTIR.”
“Ama Benim Çocuğum Dönenceye Saatlerce Bakıyor” Diyenlere…
Burada daha dikkatli olmak gerekiyor.
Bir bebeğin dönenceye ilgi göstermesi tek başına otizm belirtisi değildir. Bebeklerin görsel sistemleri gelişirken hareket, kontrast, ışık, ses ve renkler dikkat çekici olabilir.
Örneğin bir bebek dönencenin dönen yıldızlarına bakabilir, sonra annesinin yüzüne dönebilir, ardından elini sallayarak oyuncağa ulaşmaya çalışabilir.
Başka bir bebek dönenceyi hiç umursamayabilir.
Bir üçüncü bebek ise iki dakika bakıp “Bu ürünün iadesi var mı?” der gibi arkasını dönebilir.
Bebeklerin oyuncaklara verdiği tepkiler birbirinden farklıdır.
Asıl önemli olan tek bir davranıştan teşhis çıkarmak yerine çocuğun genel gelişimini değerlendirmektir. Sosyal iletişim, göz teması, sese ve ismine verilen tepkiler, jestler, dil gelişimi, oyun davranışları ve gelişimsel basamakların bütünü önemlidir.
Bir ebeveynin “Bebeğim dönenceye çok bakıyor, otizm olur mu?” sorusuna yalnızca bu davranış üzerinden cevap vermek doğru olmaz.
Erkek Babaların Çözüm Masası, Annelerin Duygu Masası mı?
Forumlarda bu konuyu konuşurken hoşuma giden bir başka şey de ebeveynlerin farklı yaklaşım biçimleri.
Tabii bunu “erkekler şöyledir, kadınlar böyledir” diye kesin kurallara çevirmek anlamsız olur. Ama bazen aile içinde gerçekten farklı refleksler görülebiliyor.
Mesela Ahmet isimli bir baba düşünelim.
Ahmet dönenceyi görüyor:
“Bunun kullanım kılavuzu var mı? Yaş sınırı nedir? Montajı nasıl? Güvenlik açısından yatağın neresine takılmalı?”
Adamın zihninde küçük bir proje yönetim ofisi açılıyor.
Eşi Elif ise bebeğe bakıyor:
“Bugün bunu görünce gülümsedi. Dün hiç bakmamıştı. Acaba müziği mi sevdi? Yoksa ışık mı ilgisini çekti?”
Biri çözüm ve güvenlik üzerinden ilerliyor, diğeri bebeğin deneyimini ve duygusal tepkisini anlamaya çalışıyor.
Ama roller tersine de dönebilir.
Çocuk gelişimi konusunda çok araştırma yapan bir baba son derece empatik olabilir. Teknik konularla ilgilenmeyen bir anne ise “Kullanım kılavuzunda maksimum süre yazıyor mu?” diye gayet stratejik davranabilir.
Yani mesele kadın-erkek farkından çok, aynı çocuğa farklı pencerelerden bakabilmek.
Aslında en güzel ekip şu olabilir:
“Ben güvenliğini kontrol edeyim.”
“Ben de bebeğin tepkisini gözlemleyeyim.”
“Sonra ikisini birleştirip karar verelim.”
Bence ebeveynlikte küçük bir aile şirketi kurulacaksa yönetim kurulu böyle çalışmalı.
Peki Bilimsel Çalışmalar Ne Diyor?
Dönence ile otizm arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisini ortaya koyan güvenilir bir bilimsel kanıt bulunmuyor.
Evde bebek olunca insanın Google'la ilişkisi de değişiyor. Önceden “En iyi kahve makinesi hangisi?” diye aratırken, bebek doğunca “Bebek üç saniye tavana baktı, bu normal mi?” seviyesine terfi ediyorsunuz. Bir de beşik dönencesi satın aldıysanız işler iyice karışıyor. Renkli oyuncaklar dönüyor, müzik çalıyor, bebek bakıyor… Derken bir yerden şu cümle çıkıyor:
“Dönence otizmi tetikliyormuş.”
İşte o anda evdeki herkes dönenceye bilimsel suçlu muamelesi yapmaya başlıyor.
Ben de bu konuyu araştırırken özellikle forumlarda aynı endişenin tekrar tekrar sorulduğunu gördüm. Kimi ebeveyn “Doktorumuz önermedi” diyor, kimi “Biz kullandık, hiçbir şey olmadı” diyor, kimi de dönenceyi sabit bırakıp kendince orta yolu buluyor. Ancak kişisel deneyimlerin yanında bilimsel kanıtın ne söylediğini ayırmak gerekiyor.
Kısa cevap şu: Bebek dönencesinin otizmi tetiklediğini gösteren güvenilir bilimsel bir kanıt bulunmuyor. Dönenceyle ilgili asıl mesele otizmden çok, kullanım şekli, güvenlik, bebeğin yaşına uygunluk ve oyuncağın bebeğin gelişimini destekleyen etkinliklerin yerini alıp almaması.
Üstelik burada önemli bir ayrım var: “Bebek hareket eden bir nesneye bakıyor” ile “hareket eden bir nesne otizme neden oluyor” aynı şey değil.
Dönence Neden Bir Anda “Otizm Şüphelisi” Oldu?
Bu iddianın internette yayılmasının ilginç bir nedeni var. Otizmle ilgili bazı erken belirtiler arasında tekrarlayıcı davranışlar, belirli görsel uyaranlara yoğun ilgi ve sosyal iletişimde farklılıklar bulunabiliyor. Bazı bebeklerin dönen nesnelere uzun süre bakması da ebeveynlerin dikkatini çekebiliyor.
Burada çok kolay bir mantık hatası ortaya çıkıyor:
“Otizmli bazı çocuklar dönen nesnelere ilgi gösterebilir.”
Buradan:
“Dönen nesne çocuğu otizmli yapar.”
sonucuna geçmek bilimsel açıdan doğru değil.
Forumlarda da yıllardır benzer yorumların dolaştığı görülüyor. Örneğin bazı ebeveynler dönencenin otizme neden olduğunu doktorlarından duyduklarını yazarken, başka ebeveynler aynı oyuncağı kullandıklarını ve çocuklarının bundan keyif aldığını anlatıyor. Mutlu Bebekleriz+1
Fakat kişisel deneyimlerin hiçbiri tek başına nedensellik kanıtı değildir.
Çünkü bilimde “önce oldu, sonra oldu” demekle “buna sebep oldu” demek arasında kocaman bir uçurum vardır.
Otizm Bir Oyuncaktan İbaret Değil
Otizm spektrum bozukluğu, tek bir oyuncakla, tek bir davranışla veya tek bir çevresel uyaranla açıklanabilecek kadar basit bir durum değildir.
Güncel bilimsel yaklaşım, otizmin çok faktörlü bir nörogelişimsel durum olduğunu ortaya koyuyor. Genetik ve biyolojik etkenlerin yanı sıra bazı gelişimsel ve çevresel faktörlerin rol oynayabileceği düşünülüyor. CDC de otizm için tek bir neden bulunmadığını ve çeşitli genetik, biyolojik ve çevresel faktörlerin rol oynayabileceğini belirtiyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri
Bu nedenle bebeğin beşiğinin üzerine küçük bir fil, ayıcık veya yıldız asılmasıyla otizmin ortaya çıkacağını söylemek bilimsel olarak desteklenmiş bir açıklama değil.
Hatta işin komik tarafı şu: Bebekler zaten hareket eden şeyleri seviyor.
Perde sallanıyor, vantilatör dönüyor, çamaşır makinesi çalışıyor, annenin saçları hareket ediyor…
Bebek: “İlginç.”
Ebeveyn: “Acaba neden buna bakıyor?”
İnternet: “ACİL ARAŞTIR.”
“Ama Benim Çocuğum Dönenceye Saatlerce Bakıyor” Diyenlere…
Burada daha dikkatli olmak gerekiyor.
Bir bebeğin dönenceye ilgi göstermesi tek başına otizm belirtisi değildir. Bebeklerin görsel sistemleri gelişirken hareket, kontrast, ışık, ses ve renkler dikkat çekici olabilir.
Örneğin bir bebek dönencenin dönen yıldızlarına bakabilir, sonra annesinin yüzüne dönebilir, ardından elini sallayarak oyuncağa ulaşmaya çalışabilir.
Başka bir bebek dönenceyi hiç umursamayabilir.
Bir üçüncü bebek ise iki dakika bakıp “Bu ürünün iadesi var mı?” der gibi arkasını dönebilir.
Bebeklerin oyuncaklara verdiği tepkiler birbirinden farklıdır.
Asıl önemli olan tek bir davranıştan teşhis çıkarmak yerine çocuğun genel gelişimini değerlendirmektir. Sosyal iletişim, göz teması, sese ve ismine verilen tepkiler, jestler, dil gelişimi, oyun davranışları ve gelişimsel basamakların bütünü önemlidir.
Bir ebeveynin “Bebeğim dönenceye çok bakıyor, otizm olur mu?” sorusuna yalnızca bu davranış üzerinden cevap vermek doğru olmaz.
Erkek Babaların Çözüm Masası, Annelerin Duygu Masası mı?
Forumlarda bu konuyu konuşurken hoşuma giden bir başka şey de ebeveynlerin farklı yaklaşım biçimleri.
Tabii bunu “erkekler şöyledir, kadınlar böyledir” diye kesin kurallara çevirmek anlamsız olur. Ama bazen aile içinde gerçekten farklı refleksler görülebiliyor.
Mesela Ahmet isimli bir baba düşünelim.
Ahmet dönenceyi görüyor:
“Bunun kullanım kılavuzu var mı? Yaş sınırı nedir? Montajı nasıl? Güvenlik açısından yatağın neresine takılmalı?”
Adamın zihninde küçük bir proje yönetim ofisi açılıyor.
Eşi Elif ise bebeğe bakıyor:
“Bugün bunu görünce gülümsedi. Dün hiç bakmamıştı. Acaba müziği mi sevdi? Yoksa ışık mı ilgisini çekti?”
Biri çözüm ve güvenlik üzerinden ilerliyor, diğeri bebeğin deneyimini ve duygusal tepkisini anlamaya çalışıyor.
Ama roller tersine de dönebilir.
Çocuk gelişimi konusunda çok araştırma yapan bir baba son derece empatik olabilir. Teknik konularla ilgilenmeyen bir anne ise “Kullanım kılavuzunda maksimum süre yazıyor mu?” diye gayet stratejik davranabilir.
Yani mesele kadın-erkek farkından çok, aynı çocuğa farklı pencerelerden bakabilmek.
Aslında en güzel ekip şu olabilir:
“Ben güvenliğini kontrol edeyim.”
“Ben de bebeğin tepkisini gözlemleyeyim.”
“Sonra ikisini birleştirip karar verelim.”
Bence ebeveynlikte küçük bir aile şirketi kurulacaksa yönetim kurulu böyle çalışmalı.
Peki Bilimsel Çalışmalar Ne Diyor?
Dönence ile otizm arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisini ortaya koyan güvenilir bir bilimsel kanıt bulunmuyor.