Deniz
New member
Murat fotoğrafa yeniden baktı. Babasının davranışlarını ilk defa yalnızca kendisine karşı yapılan bir şey olarak değerlendirmiyordu. Babası da bir zamanlar bir başkasının oğlu olmuştu. O da bazı korkuları, kuralları ve eksiklikleri devralmıştı.
Bu, babasının bütün davranışlarını haklı çıkarmıyordu. Murat'ın çocukluğunda yaşadığı kırgınlıklar gerçekti. Fakat bir davranışın kökenini anlamak, onun kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını görmeye yardımcı olabilirdi.
Toplumsal döngüler çoğu zaman ailelerin içinde başlar, ancak yalnızca ailelerle açıklanamaz.
Ekonomik zorluklar, savaşlar, göçler, toplumsal eşitsizlikler ve dönemlerin ahlaki beklentileri de insanların davranışlarını biçimlendirir. Geçmiş kuşaklarda duygularını açıkça ifade etmenin zayıflık sayıldığı çevrelerde yetişen insanlar, çocuklarına sevgilerini sözlerle değil, çalışarak ve maddi ihtiyaçlarını karşılayarak göstermiş olabilirler.
Benzer biçimde, kız çocuklarına ailedeki huzuru koruma sorumluluğunun yüklenmesi, onların kendi ihtiyaçlarını geri plana atmalarına neden olabilir. Erkek çocuklarına sürekli güçlü olmalarının öğütlenmesi ise yardım istemeyi zorlaştırabilir.
Bu davranışlar zamanla aile geleneği gibi görünür. Oysa her kuşak, devraldığı alışkanlıkların tamamını sürdürmek zorunda değildir.
Murat o akşam annesine bir soru sordu:
"Babam beni seviyor muydu?"
Annesi hiç düşünmeden cevap verdi:
"Seviyordu. Ama sevgisini nasıl göstereceğini her zaman bilmiyordu."
Murat'ın içindeki bütün kırgınlıklar o anda ortadan kalkmadı. Fakat bir şey değişti. Babasının sevgiyi ifade etme biçimiyle kendi değerini birbirinden ayırmaya başladı.
Bazen samsaradan kurtulmanın ilk adımı, geçmişi silmek değil, geçmişin bugünümüzü nasıl yönettiğini fark etmektir.
5. BÖLÜM: TARİHİN İÇİNDE TEKRAR EDEN İNSAN
Murat, yaşadıklarını anlamlandırmaya çalışırken kütüphaneye gitmeye başladı. Bir gün dinler tarihiyle ilgili kitapların arasında dolaşırken samsara kavramına yeniden rastladı.
Kavramın yalnızca günlük hayattaki tekrarlarla ilgili olmadığını, insanlığın çok eski dönemlerden beri varoluşun neden acı içerdiğini ve bu acıdan kurtulmanın mümkün olup olmadığını sorguladığını öğrendi.
Eski Hint düşünce geleneklerinde karma, eylemler ve sonuçları arasındaki ilişkiyi açıklayan önemli kavramlardan biriydi. Ancak karmayı basitçe "İnsan ne yaparsa aynısını yaşar" biçiminde yorumlamak, farklı geleneklerdeki kapsamlı düşünceleri aşırı ölçüde basitleştirirdi.
Aynı şekilde samsara da her insanın yaşadığı bütün olumsuzlukların kendi hatalarından kaynaklandığını söyleyen bir düşünce olarak ele alınmamalıydı.
Murat bu ayrımı önemli buldu. Çünkü geçmişte başına gelen her kötü olaydan kendisini sorumlu tutmaya alışmıştı. Artık bazı sorunların kendi seçimlerinden, bazılarının başkalarının davranışlarından, bazılarınınsa kontrol edemediği toplumsal koşullardan kaynaklanabileceğini kabul ediyordu.
Bu farkındalık onu daha gerçekçi bir noktaya taşıdı.
Örneğin iş yerinde yaşadığı bir anlaşmazlıkta kendi iletişim biçimini değiştirebilirdi. Ancak şirketin bütün yönetim anlayışını tek başına değiştiremezdi. Bir ilişkide kendi sınırlarını belirleyebilirdi. Fakat karşısındaki insanın bütün davranışlarını kontrol edemezdi.
Özgürlük, her şeyi kontrol edebilmek değildi. Kontrol edemediğimiz şeylerle kendi sorumluluğumuz arasındaki sınırı görebilmekti.
Tarih boyunca toplumlar da benzer sorularla karşılaşmıştı: İnsan yalnızca kendi seçimlerinden mi sorumluydu, yoksa içinde yaşadığı düzenin de etkisi altında mıydı? Bir insanın özgürleşmesi için yalnızca düşüncelerini değiştirmesi yeterli miydi, yoksa ekonomik ve toplumsal koşulların da değişmesi gerekiyor muydu?
Bu soruların tek bir cevabı yoktu.
Yoksulluk içinde yaşayan bir insana yalnızca düşüncelerini değiştirmesini söylemek, gerçek engelleri görmezden gelmek olurdu. Şiddete maruz kalan birine her şeyi affetmesini öğütlemek, onu korumak yerine zarar görebileceği bir yerde tutabilirdi.
Dolayısıyla samsaradan kurtulmayı mecazi anlamda ele aldığımızda bile özgürleşmenin hem içsel hem de dışsal boyutları olduğunu unutmamak gerekiyordu.
Murat artık hayatındaki bütün sorunları kendi kusuru olarak görmüyordu. Bunun yerine hangi koşulları değiştirebileceğini, hangileri için destek alması gerektiğini ve hangilerini kabul ederek yoluna devam edebileceğini araştırıyordu.
6. BÖLÜM: KIRILMA NOKTASI DEĞİL, KÜÇÜK BİR KARAR
Bir pazartesi sabahı iş yerinde beklenmedik bir olay yaşandı. Murat'ın ekibindeki genç çalışanlardan biri, önemli bir teslimatın tarihini yanlış girmişti. Hata nedeniyle şirketin müşterisiyle sorun yaşanabilirdi.
Murat'ın içinden ilk olarak öfkelenmek geldi. Daha önce olsa çalışanı herkesin önünde eleştirir, işin geri kalanını kendi üzerine alır ve akşam eve gittiğinde bütün yükü tek başına taşıdığı için yakınırdı.
Bu kez durdu.
Önce sorunun büyüklüğünü değerlendirdi. Cem'in önerdiği gibi hatanın kaynağını buldu, teslimat seçeneklerini sıraladı ve müşteriye ulaşmak için bir plan hazırladı. Ardından çalışanıyla özel olarak konuştu.
"Hata yapman tek başına asıl sorun değil," dedi. "Bu hatayı erken fark etmemizi sağlayacak bir kontrol sistemimiz de yokmuş. İkisini birlikte düzeltmemiz gerekiyor."
Çalışanı rahatlamış görünüyordu.
Murat toplantıdan sonra Elif'e yaşananları anlattı. Elif de ona şu soruyu sordu:
"Çalışanın ne hissettiğini düşündün mü?"
"Önce korkmuş olabileceğini düşündüm. Bu yüzden herkesin içinde suçlamadım. Sonra da hatanın tekrarlanmaması için kontrol listesi hazırladım."
Elif gülümsedi.
"Demek ki çözüm üretmekle insanı anlamak birbirine engel değilmiş."
Murat güldü.
"Galiba ben bunları birbirine engel sanıyordum."
O gün büyük bir aydınlanma yaşamadı. Hayatındaki bütün sorunlar çözülmedi. Ancak eski alışkanlığının başladığı noktayı fark ettiğinde ona hemen teslim olmak zorunda olmadığını gördü.
İşte davranış değişikliğinin önemli tarafı buydu: Aynı duyguyu hissetmek, mutlaka aynı davranışı göstermek anlamına gelmiyordu.
Murat öfkesini hâlâ hissedebilirdi. Değersizlik korkusu yeniden ortaya çıkabilirdi. Geçmişinden gelen alışkanlıklar zaman zaman geri dönebilirdi. Fakat artık duygularını kesin gerçekler olarak kabul etmek yerine onları incelemeyi öğreniyordu.
"Şu anda öfkeleniyorum" demekle "Bana saygısızlık yapıldı ve hemen karşılık vermeliyim" demek arasında önemli bir fark vardı.
İlk ifade bir duyguyu tanıyordu. İkincisi ise o duyguya dayanarak bir hüküm veriyor ve davranışı neredeyse otomatik hâle getiriyordu.
Murat için özgürleşme, bu iki şey arasına küçük bir mesafe koyabilmekti.
7. BÖLÜM: HERKESİN BİR SAMSARASI VAR MI?
Bir süre sonra Murat, Cem ve Elif hafta sonu bir araya geldiler. Konu dönüp dolaşıp insanın hayatında tekrar eden döngülere geldi.
Cem, "Bence insanların çoğu aynı hataları tekrarlıyor çünkü sonuçları yeterince analiz etmiyor," dedi. "Bir sorun yaşandığında sadece üzülüyorlar. Sonra neyin yanlış gittiğini anlamadan devam ediyorlar."
Elif başını salladı.
"Bu doğru olabilir. Ama bazen insanlar neyin yanlış gittiğini biliyor. Yine de değiştiremiyorlar. Çünkü alıştıkları ilişki biçimi onlara zarar verse bile tanıdık geliyor. Bilinmeyen bir hayat, kötü de olsa bildikleri hayattan daha korkutucu gelebiliyor."
Murat ikisini dinledi.
Cem'in yaklaşımı, sorunları tanımlama ve çözüm geliştirme konusunda güçlüydü. Elif'in yaklaşımı ise değişimin neden duygusal açıdan zor olabileceğini gösteriyordu.
Murat araya girdi:
"Belki de mesele yalnızca ne yapacağımızı bilmek değil. Bildiğimiz şeyi yapmamızı engelleyen nedenleri de anlamak."
Üçü de bir süre sustu.
İnsanların aynı döngülere girmesinin birçok nedeni olabilirdi. Öğrenilmiş davranışlar, korkular, ekonomik bağımlılık, toplumsal baskılar, yalnızlık, travmatik deneyimler veya değişim için gerekli kaynaklara erişememek bunlardan bazılarıydı.
Örneğin sürekli kendisini küçümseyen bir ilişkide kalan biri, yalnızca yanlış seçim yaptığı için orada olmayabilirdi. Maddi koşullar, çocukların sorumluluğu, güvenlik kaygısı veya sosyal destek eksikliği de kararlarını etkileyebilirdi.
Böyle bir durumda özgürleşme, yalnızca olumlu düşünmekle mümkün olmazdı. Güvenli bir barınma imkânı, ekonomik destek, hukuki yardım veya psikolojik danışmanlık gerekebilirdi.
Aynı şekilde bağımlılık davranışları, yoğun kaygı veya geçmişte yaşanan travmalar söz konusu olduğunda profesyonel destek almak önemli olabilirdi. Her tekrarlayan sorun, kişinin iradesiz olduğu anlamına gelmez.
Samsaradan kurtulmayı günlük hayat için bir metafor olarak kullanacaksak, insanları suçlamak yerine onların içinde bulundukları koşulları anlamaya çalışmak daha yararlı bir yaklaşım olacaktır.
Bu, babasının bütün davranışlarını haklı çıkarmıyordu. Murat'ın çocukluğunda yaşadığı kırgınlıklar gerçekti. Fakat bir davranışın kökenini anlamak, onun kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını görmeye yardımcı olabilirdi.
Toplumsal döngüler çoğu zaman ailelerin içinde başlar, ancak yalnızca ailelerle açıklanamaz.
Ekonomik zorluklar, savaşlar, göçler, toplumsal eşitsizlikler ve dönemlerin ahlaki beklentileri de insanların davranışlarını biçimlendirir. Geçmiş kuşaklarda duygularını açıkça ifade etmenin zayıflık sayıldığı çevrelerde yetişen insanlar, çocuklarına sevgilerini sözlerle değil, çalışarak ve maddi ihtiyaçlarını karşılayarak göstermiş olabilirler.
Benzer biçimde, kız çocuklarına ailedeki huzuru koruma sorumluluğunun yüklenmesi, onların kendi ihtiyaçlarını geri plana atmalarına neden olabilir. Erkek çocuklarına sürekli güçlü olmalarının öğütlenmesi ise yardım istemeyi zorlaştırabilir.
Bu davranışlar zamanla aile geleneği gibi görünür. Oysa her kuşak, devraldığı alışkanlıkların tamamını sürdürmek zorunda değildir.
Murat o akşam annesine bir soru sordu:
"Babam beni seviyor muydu?"
Annesi hiç düşünmeden cevap verdi:
"Seviyordu. Ama sevgisini nasıl göstereceğini her zaman bilmiyordu."
Murat'ın içindeki bütün kırgınlıklar o anda ortadan kalkmadı. Fakat bir şey değişti. Babasının sevgiyi ifade etme biçimiyle kendi değerini birbirinden ayırmaya başladı.
Bazen samsaradan kurtulmanın ilk adımı, geçmişi silmek değil, geçmişin bugünümüzü nasıl yönettiğini fark etmektir.
5. BÖLÜM: TARİHİN İÇİNDE TEKRAR EDEN İNSAN
Murat, yaşadıklarını anlamlandırmaya çalışırken kütüphaneye gitmeye başladı. Bir gün dinler tarihiyle ilgili kitapların arasında dolaşırken samsara kavramına yeniden rastladı.
Kavramın yalnızca günlük hayattaki tekrarlarla ilgili olmadığını, insanlığın çok eski dönemlerden beri varoluşun neden acı içerdiğini ve bu acıdan kurtulmanın mümkün olup olmadığını sorguladığını öğrendi.
Eski Hint düşünce geleneklerinde karma, eylemler ve sonuçları arasındaki ilişkiyi açıklayan önemli kavramlardan biriydi. Ancak karmayı basitçe "İnsan ne yaparsa aynısını yaşar" biçiminde yorumlamak, farklı geleneklerdeki kapsamlı düşünceleri aşırı ölçüde basitleştirirdi.
Aynı şekilde samsara da her insanın yaşadığı bütün olumsuzlukların kendi hatalarından kaynaklandığını söyleyen bir düşünce olarak ele alınmamalıydı.
Murat bu ayrımı önemli buldu. Çünkü geçmişte başına gelen her kötü olaydan kendisini sorumlu tutmaya alışmıştı. Artık bazı sorunların kendi seçimlerinden, bazılarının başkalarının davranışlarından, bazılarınınsa kontrol edemediği toplumsal koşullardan kaynaklanabileceğini kabul ediyordu.
Bu farkındalık onu daha gerçekçi bir noktaya taşıdı.
Örneğin iş yerinde yaşadığı bir anlaşmazlıkta kendi iletişim biçimini değiştirebilirdi. Ancak şirketin bütün yönetim anlayışını tek başına değiştiremezdi. Bir ilişkide kendi sınırlarını belirleyebilirdi. Fakat karşısındaki insanın bütün davranışlarını kontrol edemezdi.
Özgürlük, her şeyi kontrol edebilmek değildi. Kontrol edemediğimiz şeylerle kendi sorumluluğumuz arasındaki sınırı görebilmekti.
Tarih boyunca toplumlar da benzer sorularla karşılaşmıştı: İnsan yalnızca kendi seçimlerinden mi sorumluydu, yoksa içinde yaşadığı düzenin de etkisi altında mıydı? Bir insanın özgürleşmesi için yalnızca düşüncelerini değiştirmesi yeterli miydi, yoksa ekonomik ve toplumsal koşulların da değişmesi gerekiyor muydu?
Bu soruların tek bir cevabı yoktu.
Yoksulluk içinde yaşayan bir insana yalnızca düşüncelerini değiştirmesini söylemek, gerçek engelleri görmezden gelmek olurdu. Şiddete maruz kalan birine her şeyi affetmesini öğütlemek, onu korumak yerine zarar görebileceği bir yerde tutabilirdi.
Dolayısıyla samsaradan kurtulmayı mecazi anlamda ele aldığımızda bile özgürleşmenin hem içsel hem de dışsal boyutları olduğunu unutmamak gerekiyordu.
Murat artık hayatındaki bütün sorunları kendi kusuru olarak görmüyordu. Bunun yerine hangi koşulları değiştirebileceğini, hangileri için destek alması gerektiğini ve hangilerini kabul ederek yoluna devam edebileceğini araştırıyordu.
6. BÖLÜM: KIRILMA NOKTASI DEĞİL, KÜÇÜK BİR KARAR
Bir pazartesi sabahı iş yerinde beklenmedik bir olay yaşandı. Murat'ın ekibindeki genç çalışanlardan biri, önemli bir teslimatın tarihini yanlış girmişti. Hata nedeniyle şirketin müşterisiyle sorun yaşanabilirdi.
Murat'ın içinden ilk olarak öfkelenmek geldi. Daha önce olsa çalışanı herkesin önünde eleştirir, işin geri kalanını kendi üzerine alır ve akşam eve gittiğinde bütün yükü tek başına taşıdığı için yakınırdı.
Bu kez durdu.
Önce sorunun büyüklüğünü değerlendirdi. Cem'in önerdiği gibi hatanın kaynağını buldu, teslimat seçeneklerini sıraladı ve müşteriye ulaşmak için bir plan hazırladı. Ardından çalışanıyla özel olarak konuştu.
"Hata yapman tek başına asıl sorun değil," dedi. "Bu hatayı erken fark etmemizi sağlayacak bir kontrol sistemimiz de yokmuş. İkisini birlikte düzeltmemiz gerekiyor."
Çalışanı rahatlamış görünüyordu.
Murat toplantıdan sonra Elif'e yaşananları anlattı. Elif de ona şu soruyu sordu:
"Çalışanın ne hissettiğini düşündün mü?"
"Önce korkmuş olabileceğini düşündüm. Bu yüzden herkesin içinde suçlamadım. Sonra da hatanın tekrarlanmaması için kontrol listesi hazırladım."
Elif gülümsedi.
"Demek ki çözüm üretmekle insanı anlamak birbirine engel değilmiş."
Murat güldü.
"Galiba ben bunları birbirine engel sanıyordum."
O gün büyük bir aydınlanma yaşamadı. Hayatındaki bütün sorunlar çözülmedi. Ancak eski alışkanlığının başladığı noktayı fark ettiğinde ona hemen teslim olmak zorunda olmadığını gördü.
İşte davranış değişikliğinin önemli tarafı buydu: Aynı duyguyu hissetmek, mutlaka aynı davranışı göstermek anlamına gelmiyordu.
Murat öfkesini hâlâ hissedebilirdi. Değersizlik korkusu yeniden ortaya çıkabilirdi. Geçmişinden gelen alışkanlıklar zaman zaman geri dönebilirdi. Fakat artık duygularını kesin gerçekler olarak kabul etmek yerine onları incelemeyi öğreniyordu.
"Şu anda öfkeleniyorum" demekle "Bana saygısızlık yapıldı ve hemen karşılık vermeliyim" demek arasında önemli bir fark vardı.
İlk ifade bir duyguyu tanıyordu. İkincisi ise o duyguya dayanarak bir hüküm veriyor ve davranışı neredeyse otomatik hâle getiriyordu.
Murat için özgürleşme, bu iki şey arasına küçük bir mesafe koyabilmekti.
7. BÖLÜM: HERKESİN BİR SAMSARASI VAR MI?
Bir süre sonra Murat, Cem ve Elif hafta sonu bir araya geldiler. Konu dönüp dolaşıp insanın hayatında tekrar eden döngülere geldi.
Cem, "Bence insanların çoğu aynı hataları tekrarlıyor çünkü sonuçları yeterince analiz etmiyor," dedi. "Bir sorun yaşandığında sadece üzülüyorlar. Sonra neyin yanlış gittiğini anlamadan devam ediyorlar."
Elif başını salladı.
"Bu doğru olabilir. Ama bazen insanlar neyin yanlış gittiğini biliyor. Yine de değiştiremiyorlar. Çünkü alıştıkları ilişki biçimi onlara zarar verse bile tanıdık geliyor. Bilinmeyen bir hayat, kötü de olsa bildikleri hayattan daha korkutucu gelebiliyor."
Murat ikisini dinledi.
Cem'in yaklaşımı, sorunları tanımlama ve çözüm geliştirme konusunda güçlüydü. Elif'in yaklaşımı ise değişimin neden duygusal açıdan zor olabileceğini gösteriyordu.
Murat araya girdi:
"Belki de mesele yalnızca ne yapacağımızı bilmek değil. Bildiğimiz şeyi yapmamızı engelleyen nedenleri de anlamak."
Üçü de bir süre sustu.
İnsanların aynı döngülere girmesinin birçok nedeni olabilirdi. Öğrenilmiş davranışlar, korkular, ekonomik bağımlılık, toplumsal baskılar, yalnızlık, travmatik deneyimler veya değişim için gerekli kaynaklara erişememek bunlardan bazılarıydı.
Örneğin sürekli kendisini küçümseyen bir ilişkide kalan biri, yalnızca yanlış seçim yaptığı için orada olmayabilirdi. Maddi koşullar, çocukların sorumluluğu, güvenlik kaygısı veya sosyal destek eksikliği de kararlarını etkileyebilirdi.
Böyle bir durumda özgürleşme, yalnızca olumlu düşünmekle mümkün olmazdı. Güvenli bir barınma imkânı, ekonomik destek, hukuki yardım veya psikolojik danışmanlık gerekebilirdi.
Aynı şekilde bağımlılık davranışları, yoğun kaygı veya geçmişte yaşanan travmalar söz konusu olduğunda profesyonel destek almak önemli olabilirdi. Her tekrarlayan sorun, kişinin iradesiz olduğu anlamına gelmez.
Samsaradan kurtulmayı günlük hayat için bir metafor olarak kullanacaksak, insanları suçlamak yerine onların içinde bulundukları koşulları anlamaya çalışmak daha yararlı bir yaklaşım olacaktır.